Апошнія каментары
Flag Counter

Альшаны. 115 год таму.

Меркавалася, што тыя, хто не мае доступу да інтэрнэту, артыкул прачытаюць са старонак газеты “Раённыя будні”. На жаль, спадзяванні не апраўдаліся. Шчыра прашу прабачэння ў жыхароў Альшан.

В. Дабрыніна

Альшаны. 115 год таму.

Як прывязалі Альшаны да сябе – не адпускаюць. Хочацца яшчэ і яшчэ штосьці новае даведацца пра гэтую вёску, хоць я ніколі не была яе жыхаркай. У Альшанах жылі мае продкі Рэчыцы˗Пашвянчукі.

Перада мной – “Обыск брачный”, пасведчанне аб шлюбе; афармлялася, калі маладыя вянчаліся ў царкве. 48˗гадовая нявеста˗удава, маёй прабабкі сваячка, − Рэчыц Соф’я Маісееўна ў “Обыску” 4.02.1923 г. насупраць свайго прозвішча паставіла подпіс – тры крыжыкі. Жаніх, 42˗гадовы ўдавец Мацвей Дзям’янавіч Стасевіч, таксама трыма крыжыкамі азначыў свой удзел у шлюбным працэсе. Звыклая з’ява, асабліва сярод жанчын таго часу. І мая бабка, Пашвянчук Агаф’я Данілаўна (1889˗1969), гэтак жа “распісвалася”, бо была непісьменнай: у школу не хадзіла, таму чытаць˗пісаць не умела, але грошы лічыла добра. Дзе ж альшанцы грамаце вучыліся?

Першапачатковай “ячэйкай адукацыі” былі школы граматы, якія адкрываліся і ўтрымоўваліся выключна на сродкі сялян. Гэтыя школы ў сялянскіх хатах, у якіх змяшчалася не болей двух сталоў, часам з дрэннымі аконнымі рамамі і разбітым шклом, не мелі вызначанай праграмы і давалі ўменне толькі чытаць і пісаць. Навучанне праводзілася нярэдка непаўналетнімі хлопчыкамі. Напэўна, такая школа была і ў Альшанах, але аб гэтым архіўных звестак не існуе.

Маленькія сямейныя школкі, цесныя і цёмныя хаты, з’явіліся “неоценёнными рассадниками образования среди тёмного крестьянского люда”, − пісалі “Гродзенскія епархіяльныя ведамасці” у канцы 19 стагоддзя (1884˗1903).

У 1866 г. у Пружанскім уездзе было 19 народных школ – такую інфармацыю дае “Памятная кніжка Гродзенскай губерніі на 1866 год”.

Ад сястры маёй бабулі, Якімовіч (Пашвянчук) Аляксандры Данілаўны (1893˗1975), чула, што вучняў за правіннасці ставілі каленьмі на гарох альбо грэчку. Ведала баба Алеся, бо мо якую зіму пахадзіла ў школу: умела сяк˗так распісацца і не болей.

Амаль адначасовае пераўтварэнне школ граматы ў школы аднакласныя, асабліва ў 1901/02 навучальным годзе, вызвала недахоп настаўнікаў. У 1906 г. Епархіяльны Вучэбны Савет выдаў цыркуляр усім уездным аддзяленням: “на настаўніцкія месцы ў аднакласных школах  прызначаць асоб, маючых настаўніцкае званне”.

Са справаздачы Гродзенскага Епархіяльнага Вучылішчнага Савета аб стане царкоўных школ у Гродзенскай епархіі за 1901 год “Гродзенскія епархіяльныя ведамасці” паведамлялі, што ў 1901 годзе ў Пружанскім уездзе адкрыта аднакласная царкоўна˗прыхадская школа ў сяле Альшаны. Ад першага дакументальнага ўзгадвання Альшанскай школы сённяшні дзень адзяляе 115 год.

Дакументы Нацыянальнага гістарычнага Архіва Беларусі ў г. Гродна сведчаць, што будаўніцтва Альшанскай школы закончана (а калі распачалося?) у 1903 г. і на яго Пружанскім уездным аддзяленнем патрачана 569 руб.30 кап.

Ужо ў сакавіку 1905 г. сярод іншых настаўнікаў царкоўных школ Пружанскага ўезду падзяку атрымаў настаўнік Альшанскай школы Іван Зарэцкі.

Назваць настаўнікаў, працаваўшых у гэтай школе, у мяне не прадстаўляецца магчымасці. З дакументаў Гродзенскага архіва вядома, што ў 1912 г. настаўнічаў Восіп Іванавіч Сачко, але пасля першай сусветнай вайны ён са сваёй жонкай Пелагеяй Восіпаўнай у Альшаны не вярнуўся.

У 1915 г. па ўказу расійскага імператара Мікалая II жыхары заходніх уездаў Гродзенскай губерніі выехалі ў глыб Расіі. Вярнуліся з бежанцаў альшанцы, мае прадзеды, напрыклад, 3.11.1921 г. у другую краіну, калі на іх зямлі ўжо была польская ўлада. Пасля вайны на Пружаншчыне з 26 народных, 12 двухкласных міністэрскіх, 2 двухгадовых вучылішч не засталося ніводнага, усе былі разграблены і знішчаны. Альшанская драўляная з крышай з гонту памерам 12,78 м х 6,31 м, вышынёй 2,84 м апынулася ў Лінова, яе гаспадарамі сталі Сямён Рамановіч і ўдава Грыпіна Русява.

19.07.1926 г. упраўленне гміны Лінова з аддзелу Пружанскага павятовага сейміка атрымала распараджэнне: на сельскім сходзе ў Альшанах устанавіць і аформіць пратаколам паказанні сведкаў, “kto, kedy i jaka część budynku szkolneqo zabral” (чыёй уласнасцю стаў будынак школы), памеры будынка, у якім стане знаходзіцца і яго існуючы кошт. Сход адбыўся, што патрабавалася – занатавалі. 27.07.1926 г. пратакол падпісалі: сакратар сходу і альшанцы, Ян Курлюк, Крац Канстанцін (1887-1957) і Пашвянчук Канстанцін (1883˗1957), “Зух”, як яго празывалі ў Альшанах.

1.09.1927 г.у Альшанах была адкрыта “1 klasowa publiczna szkola powszechna”(аднакласная ўсеагульная школа) I ступені арганізацыі з польскім “językem nauczania” (з польскай мовай навучання), для якой яшчэ 22.10.1926 г. “kierownik”(дырэктар) Эдвард Квяткоўскі атрымаў паліва (дровы), а 13.11.1926 г. – табліцы. Відаць, як арганізатар адкрыцця школы, забяспечваў яе ўсім неабходным.

Як адзначала Папячыцельства школьнай акругі ў Брэсце (13.02.1927 г.), школу наведвалі не толькі альшанскія дзеці, але і са Скрыбаўшчыны˗калоніі, Хойнікаў˗калоніі, Яцкаўшчыны˗асады, Мікіціч (лес), Араб’ёў і Дубровы (хутар).

Настаўнікі адкрыўшыхся школ былі з цэнтра Польшчы. Яны станавіліся праваднікамі апалячвання. Да 1939 г. былі зачынены ўсе беларускія школы і гімназіі. Замест ліквідаваных беларускіх школ адкрываліся польскія, каб дзеці змалку размаўлялі толькі па˗польску, каб насельніцтва думала па˗польску суадносна польскай дзяржаўнасці. Грамадзянства − таксама польскае. Для яго атрымання беларусы павінны былі аддаць усе дакументы, якія тычыліся папярэдняга грамадзянства, напісаць “podanie” (заяву). Прушанскае (тагачаснае напісанне. − В.Д.) павятовае староства Ліноўскай гміне ў 1926 г. прадпісвала „wydawać będą poświadczenia obywatelstwa wedlug następującego wzoru” (выдаваць пасведчанне аб грамадзянстве наступнага ўзору): дата напісаня падання, назва гміны, далей − колер валос і вачэй, нос, твар, асобыя прыметы і асабістыя даныя (імя і прозвішча, дата і месца нараджэння, імёны бацькоў, прафесія, месца пражывання, веравызнанне). У Польшчы ў кожным дакуменце адсутнічала графа “нацыянальнасць”, значэнне надавалася канфесіі. У дзень атрымання пасведчання – дата і подпіс, а не дык адпячатак пальца. Атрымаў – паляк. Паняцце “католік” і “праваслаўны” замацавалася і ўспрымалася як назва нацыі, народа. Для самасвядомасці таго часу “католік” значыла “паляк”, а “праваслаўны” – рускі. Беларус – хто? Не ўсе беларусы лічылі сябе палякамі і мянялі сваю веру праваслаўную.

Асновай сістэмы народнай адукацыі павінна была з’явіцца публічна паўшэхна школа з 7˗гадовым тэрмінам навучання. У залежнасці ад ліку вучняў і настаўнікаў дзялілася на тры ступені. Да школы I ступені адносіліся школы з 1˗4 класамі з 4˗гадовым тэрмінам навучання, якія сталі найбольш распаўсюджанымі ў Польшчы і ў асноўным у сёлах. Вось такая школа з’явілася ў Альшанах. Паўшэхна школа аб’яўлялася бясплатнай, як гэта прадугледжвалася законам аб школе.

З 1927 года ў Альшанскай школе грамаце дзяцей вучыла пані Мар’я Віхмануўна (1906 г. нараджэння). Працавала яна і ў 1936˗ым, таму падцверджанне − каштарыс на атрыманне грошай ад гміны (па 15 злотых штомесяц) за арэнднае жыллё і “жалаванне” у 236 злотых. Засталося загадкай для мяне, чаму ў пані Мар’і ў маі 1935 года не было вучэбных гадзін (таму і платы), у сакавіку праведзена толькі 10 гадзін, у лютым – 8.

У 1931 г. зранку, калі развіднее, каб не траціцца на газу для лямпы, спяшаліся на заняткі ў школу 15 другакласнікаў, 19 трэцякласнікаў і 3 вучні з чацвёртага класа, а пасля абеду пані Мар’я вучыла яшчэ 24 першакласніка. 5.05.1931 г. школьны інспектар наведаў урокі польскай мовы, лічэння (“rachunku”), гімнастыкі. Адзначыў адсутнасць 9 вучняў, чысціню, акуратнасць дзяцей. Без шматлікіх заўваг (без іх – ну ані як!) не абышлося, але ўжо пры наступнай праверцы 9.06.1932 г. тых недахопаў не выявіў. Пасля наведвання ўрокаў лічэння, польскай мовы, геаграфіі і спеваў запісаў слушныя заўвагі.

Па меркаванню інспектара, школьная “izba” (наёмнае памяшканне) не можа ўмясціць усіх дзяцей. Унёс прапанову: “z powodu małeqo umuzykalnenia nauczycelki” (з˗за недахопу музычнай адукацыі настаўніцы) узровень падрыхтоўкі вучняў – “w zaniedbainiu” (запушчаны), таму прапанаваў, хаця б 1˗2 разы ў месяц Віхмануўне Мар’і правесці замену ўрокаў спеваў з настаўнікам школы з Кутнявіч. У асабовай справе настаўніцы з’явіўся запіс: “зусім запусціла школу за адсутнасцю стараннасці і добрасумленнасці ў выкананні школьных абавязкаў”. Зразумела, пры такой колькасці дзяцей (61 вучань) і ўроках у дзве змены, працу настаўніцы лёгкай не назавеш.

Школьныя павятовыя інспектары ажыццяўлялі адміністрацыйнае і педагагічнае кіраўніцтва агульнаадукацыйнымі школамі на тэрыторыі школьнага раёну. Пружанскі школьны раён Пружанскага павету ўваходзіў у Брэсцкую школьную акругу з папячыцельствам ў г.Брэсце.

Як і раней, усё выхаванне ў школах насіла рэлігійна˗царкоўны характар. Абавязковымі былі ўрокі рэлігіі. Як сведчаць дакументы  Брэсцкага абласного архіва, у лютым 1935 г. псаломшчыца Аранчыцкай царквы Зінаіда Станкевіч (12.12.1934 г. святар Станкевіч М.П. памёр) правяла лекцыйных 40 гадзін, праваслаўны святар Граталовіч Уладзімір – 75 гадзін (не вядома за які час), каталіцкі ксёндз Копасаў Віталь у маі таго ж года – 12 рэлігійных урокаў.

Што сёння могуць расказаць аб жыцці “пры паляках” тыя, каму на той час было 3˗5 гадоў, а сёння далёка за 70? Пані Мар’ю ўзгадала Пашвянчук Аляксандра Міхайлаўна (1932 г. нарадж.). У першы клас Аляксандра Міхайлаўна пайшла ўжо “пры саветах”, у 1939 годзе, але малой часта бегала ў школу ўслед за старэйшай сястрой Ганнай Міхайлаўнай (1922˗2012), бо там давалі (нават не вучням) бігас (нацыянальная страва палякаў). “Пры нястачы і няшчымніцы дома, бігас быў вельмі смачны”, − успамінала нядаўна Аляксандра Міхайлаўна.

У чыіх хатах размяшчалася школа, ўспаміны Пашвянчук А.М. і Трафімчука М.А.(1937 г. нарадж.) розняцца. Называлі Платонавых (Хмару), Прузыну Стасевіч, Жаўнерчука Ігната. Узгодненасць была наконт хаты “Хмарука” (Хмары Васіля), бо і “пры паляках”, і “пры саветах” там была школа. Сюды ў першы клас пайшла Аляксандра Міхайлаўна.

Па ўспамінах маёй мамы (яна хадзіла ў польскую школу), вучняў каралі – “білі ў лапу” рабром лінейкі за невывучаны на польскай мове верш, што размаўляў не па˗польску, а маме дасталося, што заспявала… “Інтэрнацыянал” (чула ад свайго бацькі˗паляка, бальшавіка Тымінскага Казіміра). Ад кіраўніцтва Брэсцкай школьнай акругі дырэктарам і настаўнікам публічных школ паўшэхных 16.11.1037 г. адпраўлена пісьмо “Kary cielesny w szkole” ( “Цялесныя пакаранні ў школе”), у якім гаварылася: “Для падтрымання дысцыпліны ў школе павінны прымяняцца толькі выхаваўчыя меры, да якіх ні ў якім разе не могуць належыць цялесныя пакаранні”. Звярталася ўвага, што прымяненне настаўнікам такіх пакаранняў, зыходзячы з Крымінальнага Кодэксу арт.239 § 1, караецца да 1 года турмы, а за пакалечанне – да 5 гадоў турмы.

Абавязковае школьнае навучанне супярэчыла сялянскім уяўленням аб школе. У вёсцы на зямлі працаваць трэба, таму часта дзяцей не пускалі ў школу. “Каб за плугам хадзіць, сыну не патрэбна школа”, − казаў бацька і вучыў яго гаспадарчым навыкам. 17.02.1932 г. у школы ад куратара школьнай акругі прыйшло распараджэнне аб адказнасці за арганізацыю ўсеагульнага навучання.

Калі адсутнасць дзяцей на ўроках паўтаралася, уздзеянне прымянялася на бацькоў, каб яны накіроўвалі сваіх дзяцей рэгулярна ў школу: арышт да 5 дзён альбо штраф у памеры да 40 польскіх марак, які ў выпадку нявыплаты замяняўся арыштам, тэрмінам да 2 дзён.

Апроч канікул, школьная апека ўпаўнаважана была ўстанаўліваць штогод перапынак у навучанні для важных сельскагаспадарчых работ не болей 14 дзён: восенню і вясной.

У 1945 годзе з хаты, гаспадары˗палякі якой выехалі ў Польшчу, на месцы, дзе стаяў нямецкі барак, пабудавалі пачатковую школу. Школа апынулася на лініі агню: ў час вайсковых стрэльбаў кулі засядалі ў партах, свісцелі каля вуха. І калі па гэтай прычыне загарэлася страха, засталіся сцены, школу перанеслі ў цэнтр вёскі “на заклунне”, насупраць “Зуха” (Пашвянчука Канстанціна).

З канца 90˗х гадоў ХХ ст. вёска прыйшла ў заняпад: калгас разваліўся, працы моладзі не стала, і яна падалася ў горад. Школу зачынілі.

Жывуць яшчэ пакаленні былых вучняў Альшанскай пачатковай школы. Мо радкі мае нагадаюць ім асірацелую вёску Альшаны і школу, якой ужо няма.

Валянціна Дабрыніна. Брэст

1923 г. “Обыск брачны”.

1923 г. “Обыск брачны”.

1931 г. Пасведчанне аб грамадзянстве.

1931 г. Пасведчанне аб грамадзянстве.

1926 г. Аб вяртанні забранай Альшанскай школы.

1926 г. Аб вяртанні забранай Альшанскай школы.

1926 г. Пратакол сельскага сходу ў Альшанах.

1926 г. Пратакол сельскага сходу ў Альшанах.

1935 г. Каштарыс налічаных “камунальных” настаўнікам Ліноўскай гміны.

1935 г. Каштарыс налічаных “камунальных” настаўнікам Ліноўскай гміны.

1935 г. Подпісы настаўнікаў Ліноўскай гміны за “камунальныя”.

1935 г. Подпісы настаўнікаў Ліноўскай гміны за “камунальныя”.

1.09.1927 г. Распараджэнне аб адкрыцці аднакласнай школы ў Альшанах.

1.09.1927 г. Распараджэнне аб адкрыцці аднакласнай школы ў Альшанах.

1 комментарий: Альшаны. 115 год таму.

Добавить комментарий

Ваш e-mail не будет опубликован. Обязательные поля помечены *

Подтвердите, что Вы не бот — выберите человечка с поднятой рукой:

Падпісацца на RSS

Калі ласка, увядзіце email адрас:

Delivered by FeedBurner

Рубрыкі сайта
Архівы
Ритуальная фурнитура
Музей истории вычислительной техники
Ліноўская СШ
budzima-by
МОВА НАНОВА